Àðòåì Ëóê'ÿíîâè÷ Âåäåëü

       Íàø³ â³äîìîñò³ ïðî Âåäåëÿ ñïèðàþòüñÿ ãîëîâíî íà äâà äæåðåëà: àâòîá³îãðàô³þ Âåäåëåâîãî ó÷íÿ, êîìïîçèòîðà Òóð÷àí³íîâà ³ íà ñòàòò³ Àñêî÷åíñüêîãî, ùî êîðèñòóâàâñÿ íåîïóáë³êîâàíîþ á³îãðàô³ºþ Âåäåëÿ, íàïèñàíîþ éîãî ó÷íåì Çóáîâñüêèì, ³ îïîâ³äàííÿìè ñòàðèõ ìåøêàíö³â Êèºâà, Ùî ùå ïàì'ÿòàëè êîìïîçèòîðà. Ö³ äæåðåëà âèêîðèñòàâ Ïåòðóøåâñüêèé ó ñâî¿é ñòàòò³-ìîíîãðàô³¿ ïðî Âåäåëÿ ç 1901 ð., õî÷ íå ïðîàíàë³çóâàâ ÿê ñë³ä ïîäàíèõ â³äîìîñòåé.
       Àðòåì Ëóê'ÿíîâè÷ Âåäåëü íàðîäèøñÿ êîëî 1767 ðîêó â ì³ùàíñüê³é ñ³ì'¿ â Êèºâ³, äå éîãî áàòüêè ìàëè âëàñíèé ä³ì íà Ïîäîë³ íåäàëåêî Õðåùàòèêà. Áàòüêî Àðòåìà ìàâ ñòîëÿðñüêó òà ð³çüáàðñüêó ìàéñòåðíþ. Ïð³çâèùå Âåäåëü, ùî íå ìຠñëîâ'ÿíñüêîãî âèãëÿäó, ïîäèáóºòüñÿ ÷àñòî â çàõ³äíüî-åâðîïåíñüêèõ êðà¿íàõ, îñîáëèâî â ï³âí³÷í³é ͳìå÷÷èí³, Äàí³¿ òà Íîðâå㳿. Ìîæëèâî, ùî ïðåäêè êîìïîçèòîðà ïðèéøëè áóëè ç çàõ³äíüî¿ Åâðîïè, àëå íà öå ïîêèùî, íåìຠïåâíèõ äîêàç³â. Ùîïðàâäà â Êèºâ³ â äðóã³é ïîëîâèí³ XVIII ñò. æèâ àïòåêàð Âåäåëü, í³ìåöü-ïðîòåñòàíò, àëå â³í íàâðÿä ÷è áóâ ñïîð³äíåíèé ç íàøèìè Âåäåëÿìè, ùî áóëè ðåâíèìè âèçíàâöÿìè ïðàâîñëàâíî¿ â³ðè.
       Àðòåì Âåäåëü ó÷èâñÿ â Êè¿âñüê³é Àêàäå쳿 â äîá³ ìèòðîïîëèò³â Ã. Êðåìåíåöüêîãî (1770-1783) òà Ñ. Ìèñëàâñüêîãî (1783-1796). Âåäåëü ïåðåéøîâ â Àêàäå쳿 íèæ÷èé ³ ñåðåäí³é êóðñ íàóê ³ ñòóä³þâàâ êóðñ ô³ëîñîô³¿, ï³ä ÷àñ ÿêîãî ïðèçíà÷åíî éîãî äèðèãåíòîì àêàäåì³÷íîãî õîðó. ϳäñòàâè ìóçè÷íî¿ îñâ³òè ä³ñòàâ â Àêàäå쳿, ùî ùå ç XVII ñò. ñëàâèëàñÿ âèñîêèì ð³âíåì ó ä³ëÿíö³ öåðêîâíî¿ ìóçèêè. Ä. Ðîçóìîâñüêèé íàçèâຠÂåäåëÿ ó÷íåì ³òàë³éñüêîãî êîìïîçèòîðà Ñàðò³, ùî 18 ðîê³â ïðîæèâàâ íà òåðèòî𳿠ðîñ³éñüê³ì ³ìïåð³¿. Ìàéæå âñ³ àâòîðè, ùî ïèñàëè ïðî Âåäåëÿ, òðèìàþòüñÿ ö³º¿ äóìêè, ò³ëüêè Ïåòðóøåâñüêèé ð³øó÷å çàïåðå÷óº ¿¿. Ïåðåâ³ðèâøè äàòè ïåðåáóâàííÿ Ñàðò³ â ð³çíèõ ì³ñöåâîñòÿõ, ïðèõîäèìî äî âèñíîâêó, ùî Âåäåëü ì³ã ìàòè íàãîäó êîðîòêî¿ çóñòð³÷³ ç ³òàë³éöåì, îòæå ì³ã áóòè äåÿêèé ÷àñ éîãî ó÷íåì. ³í òàêîæ ìàâ íàãîäó ñòóä³þâàòè òîä³øí³ òåîðåòè÷í³ ï³äðó÷íèêè; ìàºìî, òåæ â³äîìîñò³, ùî â³í áóâ îçíàéîìëåíèé ç ðåë³ã³éíèìè òâîðàìè ïîïåðåäíèê³â, à ñàìå ç êàíòàìè-ïñàëìàìè, ùî ¿õ êîìïîíóâàëè ñòóäåíòè Êè¿âñüêî¿ Àêàäå쳿, òà ç äóõîâíèìè êîíöåðòàìè À. Ðà÷èíñüêîãî, à ìîæå é Ãàëþïï³, Ñàðò³ òà Áåðåçîâñüêîãî.
Êîëî 1787 ð. íà äîðó÷åííÿ ìèòðîïîëèòà Ìèñëàâñüêîãî Âåäåëü âè¿õàâ ó Ìîñêâó, äå áóâ äèðèãåíòîì õîðó ìîñêîâñüêîãî ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðà Ï. ªðîïê³íà, ïðàöþþ÷è ïðè òîìó â Ñåíàòñüê³é Êàíöåëÿ𳿠â ðàíç³ ãóáåðí³ÿëüíîãî ñåêðåòàðÿ. Ìîæëèâî, ùî â Ìîñêâ³ ïðîäîâæóâàâ ìóçè÷í³ ñòó䳿 (Ñàðò³), àáî íàâ³òü ñòóä³þâàâ ó òàìîøíüîìó óí³âåðñèòåò³, ÿê ïîäຠÒóð÷àí³íîâ.
       Ïðîòå Âåäåëåâ³ Ìîñêâà íå ïîäîáàëàñÿ ³ â³í âåðíóâñÿ â ð³äíèé Êè¿â äåñü íà ïî÷àòêó 90-òèõ ðîê³â, íàéï³çí³øå 1794 ³, ìàáóòü, äàë³ ïðàöþâàâ äèðèãåíòîì Àêàäå쳿. Ïðè ê³íö³ 1794 ð. ïîçíàéîìèâñÿ ç êîðïóñíèì ãåíåðàëîì Àíäð³ºì Ëåâàí³äîâèì, ùî çààí´àæóâàâ éîãî íà äèðèãåíòà ñâîãî õîðó. Ãåí. Ëåâàí³äîâ çàõîïèâñÿ âåëèêèì ìóçè÷íèì òàëàíòîì Âåäåëÿ, ³ìåíóâàâ éîãî ñâî¿ì àäüþòàíòîì ó ðàíç³ ïîðó÷íèêà, à íåçàáàðîì ñòàðøèì àäüþòàíòîì ç ðàíãîì êàï³òàíà. Íà ðð. 1794-1798 ïðèïàäຠíàéâèùèé ðîçêâ³ò êîìïîçèòîðñüêî¿ òâîð÷îñòè Âåäåëÿ. Ïðè ê³íö³ 1795 ð. öàðèöÿ Êàòåðèíà II íàçíà÷èëà ãåí. Ëåâàí³äîâà ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðîì Õàðê³âñüêîãî òà Âîðîí³çüêîãî íàì³ñíèöòâ. Âåäåëü ïåðå¿õàâ ç Ëåâàí³äîâèì ó Õàðê³â ³ áóâ òàì äèðèãåíòîì õîðó äåðæàâíî¿ øêîëè. Îäíà÷å ïî ñìåðò³ Êàòåðèíè öàð Ïàâëî â 1797 ð. â³äñóíóâ ãåí. Ëåâàí³äîâà ç ñòàíîâèùà ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðà â Õàðêîâ³. Öÿ äåãðàäàö³ÿ ùèðîãî ïðèÿòåëÿ ìàëà âåëèêèé âïëèâ íà äàëüøå æèòòÿ Âåäåëÿ. Õî÷ íàñòóïíèê Ëåâàí³äîâà ãåí, Òºïëîâ ïðèõèëüíî ñòàâèâñÿ äî Âåäåëÿ, êîìïîçèòîð óë³òêó 1798 ð. ïîäàâñÿ ó â³äñòàâêó, ðîçäàâ óñå ñâîº ìàéíî, á³áë³îòåêó òà íîòè ³ âåðíóâñÿ â Êè¿â äî áàòüêà.  òîìó ÷àñ³ â³í çíàõîäèâñÿ â äóõîâ³é äåïðåñ³¿, äî ÿêî¿ îêð³ì âòðàòè îï³êóíà ãåí. Ëåâàí³äîâà ñïðè÷èíèâñÿ íàïåâíî é äåêðåò öàðÿ Ïàâëà ç 10 òðàâíÿ 1797 ð. ó ñïðàâ³ öåðêîâíî¿ ìóçèêè. Êîìïîçèòîð ïîðâàâ ìîñòè ç ñâ³òñüêèì æèòòÿì ³ âñòóïèâ ïîñëóøíèêîì ó Êèºâî-Ïå÷åðñüêó Ëàâðó, ìàáóòü, íà ïî÷àòêó 1799 ð. Òóð÷àí³íîâ íàòÿêຠíà íåíîðìàëüíèé ïñèõ³÷íèé ñòàí Âåäåëÿ â òîìó ÷àñ³. Àëå Àñêî÷åíñüêèé ãîâîðèòü ïðî àêòèâíó ó÷àñòü Âåäåëÿ â ìîíàñòèðñüêîìó æèòò³: Âåäåëü çíàéøîâ ïîøàíó ñåðåä ÷åíö³â Ëàâðè, çîêðåìà çà ñâîþ àñêåòè÷íó ïîâåä³íêó.
       Îäíà÷å êîìïîçèòîð íå ïîáóâ äîâãî â Ëàâð³. ³í íåñïîä³âàíî ïîêèíóâ ìîíàñòèð ³ ïî÷àâ ñêèòàòèñÿ ïî ˳âîáåðåææ³. Îïîâ³äàííÿ Òóð÷àí³íîâà âêàçóº íà ïðè÷èíó âòå÷³ Âåäåëÿ ç Ëàâðè: Ìèòðîïîëèò äîðó÷èâ êîìïîçèòîðîâ³ íàïèñàòè êàíò íà ñïîä³âàíèé ïðè¿çä âåë. êíÿçÿ Êîíñòàíòèíà â Êè¿â. Çàì³ñòü êàíòó Âåäåëü ïðèí³ñ ëèñòà äî öàðÿ, íåâ³äîìîãî çì³ñòó, ùî çã³äíî ç óñ³ìè äæåðåëàìè ìàâ ïîë³òè÷íèé ï³äêëàä. Âò³êà÷à àðåøòîâàíî, ìàáóòü, ó 1800 ð. â Îõòèðö³ íà Ñëîáîæàíùèí³, ïðèçíàíî áîæåâ³ëüíèì ³ â³ä³ñëàíî â Êè¿â.
       Öàð Ïàâëî íàêàçàâ ïðèì³ñòèòè Âåäåëÿ çà „áðîäÿæåñòâî" ⠄Ñìèðèòåëüíîìü Äîì³" (ÿê ïîäຠÀñêî÷åíñüêèé) ÷è ïàê ⠄Èíâàëèäíîìü ÄÎÌÜ" (çà ³íôîðìàö³ºþ Òóð÷àí³íîâà) òà çàáîðîíèâ éîìó äàâàòè ïàï³ð, ïåðî ³ ÷îðíèëî. Êîìïîçèòîð ïîïàâ ó ùå á³ëüøó ïñèõ³÷íó äåïðåñ³þ, çíàéøîâøèñÿ â îòî÷åíí³ ³íâàë³ä³â ³ áîæåâ³ëüíèõ òà âòðàòèâøè çìîãó êîìïîíóâàòè. Çîêðåìà îäèí åï³çîä â îïîâ³äàííþ Òóð÷àí³íîâà çâåðòຠíà ñåáå óâàãó.  ÷àñ³ éîãî â³äâ³äèí ó áåðåçí³ 1801 ð. Âåäåëü çàêðè÷àâ: "óðà, Îëåêñàíäåð íà ïðåñòîë³", ùî âèêëèêàëî ìåòóøíþ, õî÷ í³êîìó ùå íå áóëî â³äîìî, ùî ñàìå â òîìó ÷àñ³, äíÿ 23 áåðåçíÿ 1801 ð. âáèòî öàðÿ Ïàâëà òà îêëèêàíî öàðåì Îëåêñàíäðà. Òèì òî Òóð÷àí³íîâ óâàæຠÂåäåëÿ ÿñíîâèäöåì. Âïàäຠâ î÷³ ôàêò, ùî ì³æ çìîâíèêàìè çíàõîäèâñÿ çíàéîìèé Âåäåëÿ Äìèòðî Òðîùèíñüêèé, ñòàòñ-ñåêðåòàð Êàòåðèíè ³ Ïàâëà. Îäíà÷å çì³íà íà ïðåñòîë³ íå ïðèíåñëà ïîëåêø³ Âåäåëåâ³. ³í äàëüøèõ 7 ðîê³â êàðàâñÿ â òþðì³ „Ñì³ð³òºëüíîãî Äîìó".
       Äàòà ñìåðòè êîìïîçèòîðà äîâã³ ðîêè íå áóëà ÿê ñë³ä ç'ÿñîâàíà ³ âàãàëàñÿ ì³æ 1806 ³ 1810 ðîêàìè. Çà ³íôîðìàö³ºþ ä-ðà Êóäðèêà Ãîëüò³ñîí ó 1910 ð. çíàéøîâ ìåòðèêó Âåäåëåâî¿ ñìåðòè, íà ÿê³é ñòîÿëà äàòà ñìåðòè, äåíü 14 (27 í. ñò.) ëèïíÿ 1808. Öÿ äàòà ïîãîäæóºòüñÿ ç ïîäðîáèöÿìè îïèñó ñìåðòè â Òóð÷àí³íîâà: êîìïîçèòîð ïîìåð ó äîì³ áàòüêà, êóäè éîãî ïåðåâåçëè ç òþðìè íà äåê³ëüêà äí³â ïåðåä ñìåðòþ, äî ìîëèòâ³ ó ñàäêó (îòæå ë³òíüîþ ïîðîþ). ͳõòî íå ïîäຠïðè÷èíè ñìåðòè ëþäèíè â ðîçêâ³ò³ â³êó (îêîëî 40 ðîê³â æèòòÿ), à öå ï³äñèëþº ï³äîçð³ííÿ, ùî ðåæèì ³ ïîâåä³íêà óïðàâè „Ñì³ð³òºëüíîãî Äîìó" ñïðè÷èíèëèñÿ äî ïåðåä÷àñíî¿ ñìåðòè. Ïðèÿòåëü ïîê³éíèêà, êè¿âñüêèé êàòåäðàëüíèé ïðîòðåé ³ â³äîìèé ïðîïîâ³äíèê Ëåâàíäà ìóñ³â âèêëîïîòàòè äîçâ³ë íà ïðèñòîéíèé ïîõîðîí ïîë³òè÷íî íåáëàãîíàä³éíî¿ ëþäèíè.  ïîõîðîí³ ïîê³éíîãî êîìïîçèòîðà áðàëè ó÷àñòü ñòóäåíòè Àêàäå쳿 òà çâåëè÷íèêè éîãî òàëàíòó.
       Âåäåëü áóâ ãëèáîêî ðåë³ã³éíîþ ëþäèíîþ; â³í âèçíà÷àâñÿ òèõîþ ³ ñêðîìíîþ âäà÷åþ òà íàõèëîì äî àñêåòèçìó. Ç éîãî ëèñò³â äî Òóð÷àí³íîâà ïðîáèâàºòüñÿ ëþáîâ äî ïðèíèæåíèõ òà ãîñòðèé çàñóä êð³ïàöüêîãî ëàäó, çàêð³ïëåíîãî, òîä³ â Óêðà¿í³ óêàçîì öàðèö³ Êàòåðèíè. Öÿ ëþáîâ äî ïðèãíîáëåíèõ ïðîÿâëÿºòüñÿ òåæ ó âèáîð³ òåì äî áàãàòüîõ êîíöåðò³â. À äîá³ð òåêñò³â ïñàëì³â 136 ³ 78 äî êîíöåðò³â „Íà ð³êàõü Âàâèëîíñêèõü" ³ „Áîæå, ïð³èäîøà ÿçûöû âü äîñòîÿí³å Òâîº" äîáðå ïåðåäàþòü íàñòðî¿ ïîíåâîëåíî¿ íàö³¿, ÿê³ Âåäåëü òîä³ áåçïåðå÷íî ïåðåæèâàâ. Òîìó ñë³ä â³äêèíóòè õàðàêòåðèñòèêó ä-ðà Êóäðèêà, ùî íàçèâຠÂåäåëÿ „ãîðåì ïðèáèòèé íåóäà÷íèê". Æèòòÿ ³ òâîð÷³ñòü êîìïîçèòîðà âêàçóþòü, ùî Âåäåëü — ëþäèíà òâåðäîãî õàðàêòåðó, â³ðíèé ñèí ïîíåâîëåíî¿ íàö³¿, æåðòâà áðóòàëüíîãî öàðñüêîãî ðåæèìó.
       Öåíçóðà äî ê³íöÿ XIX ñò. íå äîïóñêàëà äî âèäàííÿ òâîð³â Âåäåëÿ. Àæ ç 1902 ð. ïî÷àëàñÿ ïóáë³êàö³ÿ éîãî òâîð³â. Ïàðòèòóðà 12 êîíöåðò³â Âåäåëÿ, ùî ïîñòàëè â ðîêàõ 1794-1798, ïèñàíà âëàñíîþ ðóêîþ êîìïîçèòîðà, çíàõîäèëàñÿ â ïîñ³äàíí³ Àñêî÷åíñüêîãî ³ â³í ïîäàðóâàâ ¿¿ á³áë³îòåö³ Êè¿âñüêî¿ Àêàäå쳿. Ò³ëüêè 5 ç íèõ âèäàíî äðóêîì. Àëå îêð³ì òîãî ïîÿâèëîñÿ äðóêîì ùå 9 êîíöåðò³â, ùî íå âõîäèëè â çãàäàíèé ðóêîïèñ; îòæå äîõîäèìî äî âèñíîâêó, ùî Âåäåëü íàïèñàâ ïðèíàéìí³ 21 êîíöåðò³â. Îêð³ì êîíöåðò³â Âåäåëü ñêîìïîíóâàâ ïðèíàéìí³ îäíó ˳òóðã³þ òà îêðåì³ ë³òóðã³éí³ ï³ñí³, Âñåíîøíó òà íèçêó ³íøèõ ðåë³ã³éíèõ òâîð³â, ì. ³í. â³äîìå òð³î „Ïîêàÿí³ÿ îòâåðçè ìè äâåð³". Äåÿê³ òâîðè, ïðèïèñóâàí³ Âåäåëåâ³, íå ïîÿâèëèñÿ äðóêîì ³ äîñ³ ïåðåäàþòüñÿ â ðóêîïèñàõ.

Çðåêîíñòðóéîâàíèé ñïèñîê ñïàäùèíè êîìïîçèòîðà

À. Êîíöåðòè íà äâà õîðè:

1) „Ïðîïîâ³äíèêà âåðû"
2) „Ãîñïîäü ïàñåòü ìÿ"

×îòèðèãîëîñí³ êîíöåðòè:

3) "Âü ìîëèòâàõü íåóñûïàþùóþ Áîãîðîäèöó"
4) „Ñïàñè ìÿ, Áîæå, ÿêî âíèäîøà âîäû"
5) „Äîêîë³, Ãîñïîäè, çàáóäåøè ìÿ"
6) „Ïîþ Áîãó ìîºìó, äîíäåæå åñìü"
7) „Áëàæåíòü ðàçóìûâàÿé íà íèùà è óáîãà"
8) „Ïîìèëóé ìÿ. Ãîñïîäè, ÿêî íåìîùåíü åñìü"
9) „Âîñêðåñíè, Ãîñïîäè"
10) „Óñëûøè, Ãîñïîäè, ãëàñü ìîé"
11) „Áîæå çàêîíîïðåñòóïíèöû âîçñòàøà íà ìÿ"
12) „Êî Ãîñïîäó âíåãäà ñêîðáüòè ìè"
13) „Íà ðüêàõü Âàâèëîíñêèõü" (ñ-moll)
14) „Íà ðüêàõü Âàâèëîíñêèõü" (à-moll)
15) „Áîæå, ïð³èäîøà ÿçûöû âü äîñòîÿí³å Òâîº"
16) „Äíåñü Âëàäûêà òâàðè"
17) „Ãëàñîìü ìîèìü"
18) „Âñåì³ðíóþ ñëàâó"
19) „Çàñòóïíèêòü ìîé åñè"
20) „Ñëüøè, äùè, è âèæäü"
21) „Ñêàæè ìè, Ãîñïîäè, êîí÷èíó ìîþ"

Á. ˳òóðã³ÿ äëÿ ÷îòèðèãîëîñíîãî ì³øàíîãî õîðó (Ëèòóðã³ÿ ñâ. ²îàííà Çëàòîóñòà).

Â. Âñåíîøíà (Âñåíîøíîå áäüí³å äëÿ ñì³øàííàãî õîðà).

Ã. Áîãîñëóæåáí³ ÷àñòèíè òà ³íø³ òâîðè: Õåðóâèìñüêà ï³ñíÿ f-moll ³ ñ-moll (íåäðóê.), Ìèëîñòü ìèðà ä-òî³³, Äîñòîéíî ºñòü ñ-moll, Îò÷å íàøü g-moll ³ f-moll (íåäðóê.), Ñâüòå òèõ³é ñ-moll ³ F-dur, Íûíü îòïóùàåøè à-moll, g-moll, ³ F-dur (ò. çâ. „ìàëå", íåäðóê.), Õâàëèòå èìÿ Ãîñïîäíº — îêð³ì Ñ-dur º ùå äâ³ ³íø³ êîìïîçèö³¿ íà ö³ ñàì³ ñëîâà (âèä. Íîòíî-êíèæíîå ä³ëî), Ïîêàÿí³ÿ îòâåðçè ìè äâåðè (òð³î), Êòî ºñòü ñåé Öàðü ñëàâû? (òð³î ç õîðîì), Íå îòâðàòè ëèöà Òâîåãî, Êàíîí³, ñâ. Ïàñõè (àáî „Èðìîñû Ïàñõè"), Âîëíîþ ìîðñêîþ — òð³î (êàíîí ó Âåë. Ñóáîòó, íåäðóê.), Ïëîò³þ óñíóâü (íåäðóê.), Ðàçáîéíèêà áëàãîðàçóìíàãî (òð³î). Ïëà÷ó è ðûäàþ, Õðèñòîñü âîñêðåñå, ²ðìîñè Áîãîðîäè÷í³ („Îòâåðçó óñòà ìîÿ", íåäðóê.), Âü ìîëèòâàõü íåóñûïàþ-ùóþ Áîãîðîäèöó à-moll — òð³î (íåäðóê.), Èðìîñû Ðîæ-äåñòâó' Õðèñòîâó, ×àñû Ïàñõû (òð³î), Ìíîãàÿ ë³òà.

²ãîð Ñîíåâèöüêèé