Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé Ñ.Ñ.

       16 ëþòîãî 2003 ðîêó âèïîâíèëîñÿ 190-ðîê³â â³ä äíÿ íàðîäæåííÿ Ñ.Ñ.Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî, óêðà¿íñüêîãî ñï³âàêà, êîìïîçèòîðà, àêòîðà, äðàìàòóðãà.
       “Çâ³äê³ëÿ öå òè óçÿâñÿ? Äå òè äîñ³ ïðîïàäàâ?..”. ßêèé óêðà¿íåöü íå ñòðåïåíåòüñÿ, ò³ëüêè ïî÷óâøè ïåðø³ àêîðäè çíàìåíèòîãî äóåòó Îäàðêè é Êàðàñÿ ç îïåðè Ñåìåíà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî “Çàïîðîæåöü çà Äóíàºì”! ßêáè íàø çåìëÿê çàëèøèâ ïî ñîá³ ëèøå öþ âî³ñòèíó íàðîäíó îïåðó, òî é öüîãî áóëî á äîñòàòíüî, àáè îáåçñìåðòèòè ñâîº ³ì’ÿ â óêðà¿íñüê³é êóëüòóð³. Ñåìåí Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé áóâ íå ò³ëüêè êîìïîçèòîðîì, àëå é ñï³âàêîì, àêòîðîì, äðàìàòóðãîì, çàëèøèâøè â ìèñòåöòâ³ ÿñêðàâèé ³ íåïîâòîðíèé ñë³ä áàãàòîãðàííÿì ñâîãî ùåäðîãî òàëàíòó.
       Ïîõîäèâ Ñåìåí Ñòåïàíîâè÷ ³ç ñòàðîâèííîãî êîçàöüêîãî ðîäó, ÿêèé îñ³â ó ì³ñòå÷êó Ãîðîäèùå, ùî íà íèí³øí³é ×åðêàùèí³. Äîáðå â³äîìî, ùî âæå ç â³ñ³ìíàäöÿòîãî ñòîë³òòÿ õóòîðîì Ãóëàê³âùèíà âîëîä³â Ïàòðèê³é Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé. Éîãî íàùàäêè áóëè ñâÿùåííîñëóæèòåëÿìè, çîêðåìà áàòüêî Ñåìåíà - Ñòåïàí Ïåòðîâè÷. À äÿäüêî - Ïåòðî Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé - ïðîôåñîð Õàðê³âñüêîãî óí³âåðñèòåòó, á³ëüøå â³äîìèé íàì ÿê áàéêàð ( é ïî ñüîãîäí³ ó øê³ëüí³é ïðîãðàì³ âèâ÷àºòüñÿ éîãî áàéêà “Ïàí òà Ñîáàêà”).
       Äèòÿ÷³ ðîêè Ñåìåíà ïðîéøëè íà áåðåãàõ çâèâèñòî¿, ÷àð³âíî¿ ð³÷êè Îëüøàíêè, â àòìîñôåð³ äîìàøíüîãî çàòèøêó ³ çëàãîäè (áàòüêî é ìàòè áóëè ëþäüìè îñâ³÷åíèìè, ñâî¿õ ä³òåé Ïåòðà, Ïàâëà, Ñåìåíà òà Ìàð³þ íå ò³ëüêè ëþáèëè, àëå é âèõîâóâàëè â ïîâàç³ äî êíèãè, ï³ñí³, Ñâÿòîãî ïèñüìà ). Õëîïåöü ùå çìàëå÷êó âèð³çíÿâñÿ ÷óäîâèì äèñêàíòîì, àëå áàòüêî çà ñ³ìåéíîþ òðàäèö³ºþ â³ääàâ ñèíà ó 1824 ðîö³ äî Êè¿âñüêîãî äóõîâíîãî ó÷èëèùà. Ñÿê-òàê îñâîþþ÷è ïðåìóäðîñò³ ñàíó ñâÿùåíèêà, íàø ìàéáóòí³é ñï³âàê ³ êîìïîçèòîð çàòå âèä³ëÿºòüñÿ ñâî¿ì íåàáèÿêèì ãîëîñîì, ùî é ïðèâîäèòü éîãî äî ìèòðîïîëè÷îãî õîðó, ÿêèé ñï³âàâ ó Ñîô³éñüêîìó ñîáîð³.
       Äîëåíîñíèì ñòàâ äëÿ äâàäöÿòèï’ÿòèð³÷íîãî Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî 1838 ð³ê. Ó ÷åðâí³ äî Êèºâà ïðèáóâ ñëàâåòíèé óæå íà òîé ÷àñ êîìïîçèòîð Ìèõàéëî Ãë³íêà ç ìåòîþ íàáðàòè õëîïö³â ç ãàðíèìè ãîëîñàìè äëÿ ïðèäâîðíî¿ ñï³âî÷î¿ êàïåëè. Îáäàðóâàííÿ Ñåìåíà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî âðàçèëî Ãë³íêó ³ â³í îäðàçó çàïðîïîíóâàâ éîìó ïåðå¿õàòè äî Ïåòåðáóðãó. Íà ïî÷àòêó æîâòíÿ òîãî æ ðîêó ìîëîäèé ñï³âàê óæå áóâ ó ñòîëèö³ Ðîñ³¿.
       Íåìàëîþ ïåðåøêîäîþ ó ñâ³òñüêîìó íàâ÷àíí³ Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî áóëà ïðèíàëåæí³ñòü äî äóõîâíîãî â³äîìñòâà, àëå çàâäÿêè êëîïîòàííÿì Ãë³íêè ñïåö³àëüíîþ ïîñòàíîâîþ Ñèíîäó â³í áóâ çâ³ëüíåíèé â³ä äóõîâíîãî ñàíó ³ ìàâ òåïåð ìîæëèâ³ñòü “âñòóïèòè íà öèâ³ëüíó ñëóæáó”.
       Â³äíèí³ Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé ñòàâ â³ëüíîþ ëþäèíîþ. Ïî÷àëàñÿ ïðåêðàñíà ïîðà: Ãë³íêà íàâ÷àâ éîãî íå ëèøå âèðàçíîñò³ âèêîíàííÿ, äèêö³¿, ãð³ íà ìóçè÷íèõ ³íñòðóìåíòàõ, à é, ùî íàéâàæëèâ³øå, îñíîâàì êîìïîçèòîðñüêîãî ìèñòåöòâà. Âæå íàâåñí³ 1839 ðîêó ïðè äîïîìîç³ êîìïîçèòîðà Äàðãîìèæñüêîãî òà êíÿçÿ-ìåöåíàòà Âîëêîíñüêîãî â òåàòðàëüíîìó çàë³ Þñóï³âñüêîãî ïàëàöó â³äáóâñÿ ïåðøèé ïóáë³÷íèé êîíöåðò Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî. Óñï³õ îêðèëèâ ìîëîäîãî âèêîíàâöÿ, à ïðîïîçèö³ÿ â³äîìîãî âëàñíèêà óðàëüñüêèõ çàâîä³â Ï. Äåìèäîâà ô³íàíñóâàòè éîãî íàâ÷àííÿ â ²òà볿 äîäàëà âïåâíåíîñò³ â îïàíóâàíí³ âèñîò âèêîíàâñüêî¿ ìàéñòåðíîñò³. Âë³òêó öüîãî æ ðîêó â³í âè¿çäèòü äî Ïàðèæà, à ïîò³ì äî Ôëîðåíö³¿.
       Ïóáë³êà Ôëîðåíò³éñüêîãî îïåðíîãî òåàòðó â 1841 ðîö³ ïî÷óëà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî â îïåð³ Â. Áåëë³í³. Îäèí ñåçîí ïðîñï³âàâ â³í ç òðóïîþ ôëîðåíò³éö³â ³ îòðèìàâ çàïðîøåííÿ äî Ïåòåðáóðãà. Éîãî êîíòðàêò áóâ íàäçâè÷àéíî êàáàëüíèì, àëå öå áóëà ºäèíà íàãîäà çàéìàòèñÿ óëþáëåíîþ ñïðàâîþ. Ïàðò³ÿ ëîðäà Ãåíð³õà â îïåð³ Äîí³öåòò³ „ Ëþ÷³ÿ ä³ Ëàììåðìóð „ ñòàëà ³ äåáþòîì ³ òðàìïë³íîì äî òðèâàëîãî óñï³õó íà ñöåí³ Âåëèêîãî òåàòðó. Ñïðàâä³ òâîð÷îþ ïåðåìîãîþ ñòàëà ïàðò³ÿ Ðóñëàíà â îïåð³ Ìèõàéëà Ãë³íêè “Ðóñëàí ³ Ëþäìèëà”. Íà îäí³é ³ç âèñòàâ áóâ Òàðàñ Øåâ÷åíêî: „…Íó é îïåðà! Îñîáëèâî, êîëè Àðòåìîâñüêèé ñï³âຠÐóñëàíà. ×óäîâèé ñï³âàê - í³÷îãî íå ñêàæåø”, ïèñàâ â³í ó ëèñò³ äî Ã. Ñ. Òàðíîâñüêîãî.
       Òåïëà äðóæáà âïðîäîâæ áàãàòüîõ ðîê³â ïîâ’ÿçóâàëà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî ç Òàðàñîì Øåâ÷åíêîì. Ó ïåð³îä çàñëàííÿ ïîåòà ñàìå Ñåìåí Ñòåïàíîâè÷ çíàõîäèâ ìîæëèâ³ñòü âñ³ëÿêî äîïîìàãàòè éîìó ³ ìàòåð³àëüíî, ³ ìîðàëüíî.
       Äî ê³íöÿ 1850-õ ðîê³â òâîð÷à êàð’ºðà ñï³âàêà ñêëàäàëàñÿ âäàëî ³ áàãàòîãðàííî: íàñè÷åíà êîíöåðòíà ä³ÿëüí³ñòü, ÷èñëåíí³ îïåðí³ ïàðò³¿, êîìïîçèòîðñüêà ðîáîòà (ñàìå ó öåé ÷àñ â³í íàïèñàâ ìóçèêó äî íàðîäíèõ ñë³â “Ñòî¿òü ÿâ³ð íàä âîäîþ” ç ïîñâÿòîþ Òàðàñó Øåâ÷åíêó); ó ïëàíàõ âèíîøóâàâñÿ çàäóì íàïèñàòè îïåðó ç óêðà¿íñüêî¿ ³ñòîð³¿. Òèì ÷àñîì êðèòèêà ç æàëåì â³äçíà÷àëà, ùî éîãî êîëèñü ÷èñòèé ³ îêñàìèòîâèé áàñ âòðà÷ຠñâîþ ñèëó ³ ÷èñòîòó.
       Öå óñâ³äîìëþâàâ ³ ñàì Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé. Òîìó âæå ç ïî÷àòêó ø³ñòäåñÿòèõ íàïîëåãëèâî ïðàöþâàâ íàä îïåðîþ „Çàïîðîæåöü çà Äóíàºì”. Ñþæåò îïåðè áóâ ï³äêàçàíèé ïðîôåñîðîì-³ñòîðèêîì Ìèêîëîþ Êîñòîìàðîâèì, à âñå ðåøòà - òåêñò âîêàëüíèõ íîìåð³â ³ ïðîçè, îðêåñòðîâà ïàðòèòóðà òà êëàâ³ð, à òàêîæ ë³áðåòî - îðèã³íàëüíà àâòîðñüêà ðîáîòà êîìïîçèòîðà. Çà ñâîºþ ôîðìîþ „Çàïîðîæåöü çà Äóíàºì” - òèïîâèé çðàçîê ë³ðèêî-êîì³÷íî¿ îïåðè, ó ÿê³é ïîðÿä ç êîìåä³éíîþ ë³í³ºþ ( Êàðàñü - Îäàðêà ) ðîçâèâàºòüñÿ ë³ðèêî-ðîìàíòè÷íà (Îêñàíà - Àíäð³é ).
       Âñüîãî â îïåð³ áóëî 22 ìóçè÷íî-âîêàëüíèõ íîìåðè. Ìóçèêà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî ãëèáîêî íàðîäíà. ³í ñêîðèñòàâñÿ ³íòîíàö³ÿìè, ìåëîäèêîþ áàãàòþùî¿ óêðà¿íñüêî¿ ï³ñåííîñò³, ïðîÿâèâøè ÿê êîìïîçèòîð âñþ ãëèáèíó ðîçóì³ííÿ íàö³îíàëüíî¿ òåìàòèêè.
       Âïåðøå îïåðà “Çàïîðîæåöü çà Äóíàºì” áóëà ïîñòàâëåíà íà ñöåí³ Ìàð³¿íñüêîãî òåàòðó â Ïåòåðáóðç³ 14 êâ³òíÿ 1863 ðîêó. Ïåðøèì âèêîíàâöåì ïàðò³¿ Êàðàñÿ áóâ ñàì êîìïîçèòîð. Ïóáë³êà çàõîïëåíî ïðèéíÿëà ñïåêòàêëü, à õîðåîãðàô³÷í³ íîìåðè âèìàãàëà âèêîíàòè ïîâòîðíî. Ðåöåí糿 áóëè âñóö³ëü ñõâàëüíèìè, à ïðî Ãóëàêà ïèñàëè, ùî â³í ” … ïîêàçàâ ñâ³é áëèñêó÷èé êîìåä³éíèé òàëàíò”.
       Àëå ïðè âñ³é ëþáîâ³ òà ïîøàí³ äî íüîãî, ñï³âàê â³ä÷óâàâ, ùî éîãî àðòèñòè÷íà äîðîãà çàâåðøóºòüñÿ. Äâàäöÿòü äâà ðîêè ñàìîâ³ääàíî¿ ïðàö³ íà ñöåí³ ïðîëåò³ëè íåéìîâ³ðíî øâèäêî. Ó 1864 ðîö³ éîãî çâ³ëüíÿþòü ç Ìàð³¿íñüêîãî òåàòðó, ïðèçíà÷èâøè ïåíñ³þ, àëå, çàâäÿêè ïîêðîâèòåëüñòâó âåëèêîãî êíÿçÿ Ìèêîëè Ìèêîëàéîâè÷à, Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî ïåðåâåëè äî Ìîñêâè ó Âåëèêèé òåàòð. Òàì â³í ùå äåÿêèé ÷àñ ñï³âàâ íèçüê³ áàñîâ³ ïàðò³¿, àëå â 1865 ðîö³ çàëèøèâ ñöåíó íàçàâæäè.
       Îñòàíí³ ðîêè æèòòÿ íàøîãî âåëèêîãî çåìëÿêà ïðîéøëè â Ìîñêâ³, äå â³í ³ ïîõîâàíèé (ïîìåð 17 êâ³òíÿ 1873 ðîêó). Òðèâàëèé ÷àñ éîãî ìîãèëà íà Âàãàíüê³âñüêîìó êëàäîâèù³ áóëà çîâñ³ì çàíåäáàíà, ëèøå â 1952 ðîö³ ñòàðàííÿìè àðòèñò³â Ìîñêîâñüêîãî ìóçè÷íîãî òåàòðó ³ìåí³ Ê. Ñ. Ñòàí³ñëàâñüêîãî òà Â. ². Íåìèðîâè÷à-Äàíü÷åíêà íà í³é áóëî âñòàíîâëåíî ïàì’ÿòíèê ç íàïèñîì “Ñåìåí Ñòåïàíîâè÷ Ãóëàê-Àðòåìîâñüêèé. Êîìïîçèòîð, ñï³âàê, àâòîð îïåðè „Çàïîðîæåöü çà Äóíàºì”.
       Òð³óìôàëüíî éøëà öÿ íåïîâòîðíà îïåðà íå ëèøå íà â³ò÷èçíÿí³é, à é áàãàòüîõ ñöåíàõ ñâ³òó. ² íèí³ ðåïåðòóàð Íàö³îíàëüíî¿ îïåðè ³ìåí³ Ò.Øåâ÷åíêà â Êèºâ³ íåìîæëèâî óÿâèòè áåç “Çàïîðîæöÿ çà Äóíàºì”. Áàãàòîãðàííà òâîð÷à ñïàäùèíà Ñåìåíà Ãóëàêà-Àðòåìîâñüêîãî ñëóæèòü íà ñëàâó Óêðà¿í³ íåçàëåæí³é.

Ñêà÷àòè ðåôåðàò